پندار

جامعه‌شناسی ادبیات فروغ فرخزاد

در گفت‌وگویی جامعه‌شناختی با دکتر شهرام پرستش، جایگاه فروغ فرخزاد به عنوان نخستین شاعر زن مدرن ایران، تفاوت ساختار شعر کلاسیک و مدرن، و مفهوم محوری «باد» در اشعار او واکاوی شده است.

نام فروغ فرخزاد فراتر از عناصر صرفاً ادبی، در بستر تحولات تاریخی و اجتماعی ایران در آستانه مدرنیته معنا می‌یابد. بررسی میراث شعری او پیش‌درآمدی بر کاوش جامعه‌شناختی حیات اجتماعی ایران در دهه‌های بیست تا پنجاه خورشیدی است.

جامعه‌شناسی ادبیات میان شاعران نخبه و عامه‌پسند تفاوتی قائل نیست و همگی را پازل‌هایی از واقعیت جامعه می‌داند. فروغ فرخزاد در این شاخه با سایر شاعران هم‌سنگ است، اما به دلیل برخورداری از سرمایه ادبی پیشینیان، توانست وجه زنانه را به شکلی مستقل در شعر برجسته کند.

برخلاف شاعران کلاسیک همچون پروین اعتصامی که ساختار شعرشان یک‌سویه و برخاسته از جوامع مکانیکی سنتی بود، فروغ فرخزاد با بهره‌گیری از تحصیل، شغل مستقل و زیست‌جهان مدرن، صدای متمایزی آفرید که بازتاب استقلال هویتی زنان در دوره پهلوی است.

گذار از دوران سنتی به مدرن با تغییر نسبت شاعران و نویسندگان همراه بوده است. در جوامع سنتی شاعران پرشمار و نویسندگان اندک بودند، اما با ظهور مدرنیته و تکثر صداها در ساختار رمان، این روند وارونه شد و جامعه به سوی داستانی شدن پیش رفت.

جامعه‌شناسان مقوله «نبوغ» را توهمی برای فرار از تحلیل اجتماعی می‌دانند. خلاقیت و نبوغ پدیده‌هایی مدرن و دارای ذات تاریخی هستند که با گسترش آموزش عمومی و نهادهای مدرن شکل گرفته‌اند و فروغ فرخزاد نیز محصول ناب عصر خویش است.

برای اثبات بازتاب مدرنیته در شعر فروغ، می‌توان به مفهوم «باد» به عنوان یک واقعیت اجتماعی و مفهومی حساس اشاره کرد. در شعر کلاسیک، باد عمدتاً پدیده‌ای خوشایند، سازنده و پیام‌آور زندگی بود، چنان‌که در اشعار مولوی و سعدی دیده می‌شود.

در مقابل، باد در شعر مدرن و به ویژه آثار فروغ فرخزاد، هولناک، ویرانگر و نشانه‌ای از گذر از دنیای باثبات قدیم به دنیایی ناشناخته است. استفاده مکرر از بادهای تخریب‌گر در شعر فروغ گزارشی غریزی از ترس کودکانه در مواجهه با توفان مدرنیته است.

شاعران هم‌عصر فروغ همچون نیما یوشیج، سهراب سپهری، احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث نیز هر یک به انحایی گوناگون، تغییر معنای باد و فروریختن نظم کهن را در اشعار خود بازتاب داده‌اند.

بررسی آماری سروده‌های فروغ نشان می‌دهد که بادهای سازنده و ملایم عمدتاً به دفاتر نخستین او یعنی «اسیر» و «دیوار» تعلق دارند و با تکامل جهان‌بینی شاعر، بادهای تاریک و مخرب جایگزین آن‌ها می‌شوند.

نبض امروزمهم‌ترین اتفاق‌ها در رادار پندارهمهٔ سرخط‌ها ←
ویترین امروزکتاب و پیشنهادهای تماشای امروزپیشخوان کتاب ←

موضوعات را دنبال کن

موضوع‌هایی که برایت مهم‌اند را انتخاب کن (روی این دستگاه ذخیره می‌شود).